1ـ 7ـ1 سوالات فرعی پژوهش7
1ـ8 فرضیه های پژوهش7
1ـ 9روش تحقیق و مراحل آن7
1ـ 10 کلید واژگان8
فصل دوم:روش شناسی9
2ـ 1 مقدمه9
2ـ 2 سیر تاریخی معناشناسی10
2ـ 3 چیستی «معنا» و «معناشناسی»10
2ـ 3ـ 1 کارکرد و هدف معناشناسی12
2ـ 3ـ 2 شاخه های معناشناسی13
2ـ 3ـ 2ـ 1 معناشناسی فلسفی:13
2ـ 3ـ 2ـ 2 معناشناسی منطقی:14
2ـ 3ـ 2ـ 3 معناشناسی زبانی:14
2ـ3ـ 3 واحدهای مطالعه معنا15
2ـ 3ـ 4 روابط مفهومی15
2ـ3ـ 4ـ 1 شمول معنایی15
2ـ3ـ 4ـ 2 هم معنایی (ترادف)17
2ـ 3ـ 4ـ 2ـ 1 انواع هم معنایی18
2ـ3ـ4ـ2ـ1ـ2 هم معنایی تحلیلی:18
2ـ3ـ4ـ2ـ1ـ3 هم معنایی ضمنی:19
2ـ3ـ4ـ2ـ2 نمونه هایی از هم معنایی در حوزه «حسنه»19
2ـ3ـ4ـ2ـ2ـ1 هم معنایی عمل صالح با حسنات19
2ـ3ـ4ـ2ـ2ـ2 هم معنایی معروف با احسان19
2ـ 3ـ 4ـ 2ـ 2ـ 3 هم‌معنایی تقوا باماده حسن19
2ـ3ـ4ـ3 چند معنایی20
الف: چند معنایی همزمانی:20
ب: چند معنایی در زمانی:20
2ـ3ـ4ـ4 تقابل معنایی21
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ1 تقابل مدرج21
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ 2 تقابل مکمل22
2ـ 3ـ 4ـ 4ـ 3 تقابل دوسویه 22
2ـ3ـ5 روابط بینا‌متنی23
2ـ3ـ 5ـ1 روابط هم‌نشینی23
2ـ3ـ 5ـ 1ـ1 قواعد ترکیب پذیری معنایی25
2ـ3ـ5ـ2 روابط جانشینی26
2ـ3ـ 5ـ3 بافت یا سیاق27
فصل سوم: معناشناسی حسنه در قرآن کریم38
3ـ 2حسنه درلغت41
3ـ 3 حسنه در اصطلاح42
3ـ4 مشتقات42
3ـ7 روابط هم‌نشینی (syntagmatic) و روابط جانشینی(paradigmatic)53
3ـ 7ـ 1 روابط هم‌نشینی54
3ـ 7ـ 1ـ 1 هم‌نشینی افعال54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 1 هم‌نشینی فعل یقترف با حسنه54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ‌2 هم‌نشینی فعل جاء بـ با حسنه54
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 3 هم‌نشینی فعل أتی با ماده حسن55
3ـ 7ـ 1ـ 1ـ 4 هم‌نشینی فعل وهب با محسنین56
3ـ 7ـ 1ـ 2 هم‌نشینی شفاعت با حسنه57
3ـ 7ـ 1ـ 3 هم نشینی صلاه با حسنه58
3ـ 7ـ 1ـ 4 هم‌نشینی محسن با کافر59
3ـ 7ـ 1ـ 5 هم‌نشینی ظالم با ماده حسن60
3ـ 7ـ 1ـ 6 هم‌نشینی حسنه با سیئه62
3ـ 7ـ 1ـ7 هم‌نشینی متقین با محسنین66
3ـ 7ـ‌1‌ـ 8هم‌نشینی الذین آمنوا، عملوا الصالحات، اتقوا و احسنوا با محسنین67
3ـ 7ـ 1ـ9 هم‌نشینی یتق و یصبر با محسنین68
3ـ 7ـ 1ـ 10 هم نشینی تاب، آمن، عمل صالحا با حسنات68
3ـ 7ـ 1ـ11هم‌نشینی موده فی القربی با حسنه70
3ـ 7ـ 1ـ 12 هم‌نشینی الذین ینفقون با محسنین72
3ـ 7ـ 1ـ 13 هم‌نشینی قرض با حسن74
3ـ 7ـ 13ـ 1 نتیجه گیری76
3ـ 7ـ 2 روابط جانشینی76
3ـ 7ـ 2ـ 1 جانشینی رزقا حسنا با رزق کریم76
3ـ‌7ـ 2ـ 1ـ 1 آیات مشتمل بر رزق حسن77
3ـ 7ـ‌2ـ 1ـ 1ـ 1 نتیجه گیری79
3ـ‌7ـ 2ـ 1ـ 2 آیات مشتمل بر رزق کریم80
3ـ‌7ـ‌2ـ 1ـ 2ـ‌1 نتیجه گیری81
3ـ 7ـ 2ـ 2 جانشینی اجر محسنین با اجر مصلحین و مؤمنین82
3ـ 7ـ 2ـ 2ـ 1 نتیجه گیری84
3ـ‌7ـ 2ـ 3 جانشینی حسنه با سراء85
3ـ‌7ـ 2ـ 3ـ‌1 نتیجه گیری85
3ـ 7ـ 2ـ 4 جانشینی تحسنوا با تصلحوا، تصبروا و تؤمنوا86
3ـ‌7ـ‌2ـ‌4ـ‌1 نتیجه گیری88
3ـ‌7ـ 2ـ‌5 جانشینی حسنه با طیب، بصیر، نور و اصحاب الجنه89
3ـ‌7ـ‌2ـ‌5ـ 1 نتیجه گیری91
فصل چهارم: شبکه معنایی حسنه در قرآن کریم93
4ـ 1 مترادفات حسنه94
4ـ 1ـ‌1 خیر94
4ـ 1ـ 2 برّ94
4ـ 1ـ 3 احسان95
4ـ‌1ـ 4 معروف97
4ـ 1ـ‌5 طیب98
4ـ 1ـ‌6 عمل صالح98
4ـ 2 متضادهای حسنه100
4ـ 2ـ 1 شر100
4ـ 2ـ 2 سوء100
4ـ 2ـ 3 سیئه101
4ـ 2ـ 4 فحشاء102
4ـ 2ـ 5 منکر102
4ـ 2ـ 6 خطیئه104
4ـ 2ـ 7 ذنب105
4ـ 2ـ 8 فسق106
4ـ 2ـ 9 اثم106
4ـ 2ـ 10 نتیجه گیری106
4ـ 3 قانونمندی‌های حسنه108
4ـ 3ـ 1 از جانب خدا بودن حسنه108
4ـ 3ـ 2 بهره مند شدن نیکی کنندگان از حسنه در دنیا109
4ـ 3ـ 3 دریافت پاداش ده برابر، برای بجا آورندگان حسنه111
4ـ 3ـ‌4 دریافت پاداشی بهتر برای بجا آورندگان حسنه111
4ـ 3ـ‌5 تبدیل و محو سیئات به حسنات113
4ـ‌3ـ‌5ـ‌1 قانون تبدیل113
4ـ‌3ـ‌5ـ‌2 قانون محو:114
4ـ‌3ـ‌6 بهره مند از حسنه برای شفاعت کننده آن115
4ـ‌3ـ‌7 بهره مند شدن درخواست کننده حسنه دنیایی و آخرتی116
4ـ‌3ـ‌8 زیاد شدن حسنه برای آورنده آن117
4ـ‌3ـ‌9 نتیجه گیری118
4ـ 4ـ انفعالات حسنه118
4ـ‌4ـ 1 انفعالات مثبت118
4ـ‌4ـ 1ـ‌1 حمد وثنای الهی119
4ـ 4ـ 1ـ 2 آزمایش با حسنات و سیئات برای بازگشت120
4ـ‌4 ـ 2 انفعالات منفی121
4ـ‌4ـ‌2ـ‌1 ناراحتی معاندان121
4ـ‌4ـ‌2ـ‌2 نسبت دادن حسنه به خدا و نسبت دادن سیئه به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله و سلم123
تفسیر آن از نظر گذشت.123
4ـ‌4ـ‌2ـ‌3 نسبت دادن حسنه به خود و نسبت دادن سیئه به موسی علیه السلام و یارانش124
4ـ 4ـ‌3 نتیجه گیری125
4ـ 5 ویژگی‌های محسنین125
4ـ 5ـ‌1 شکیبایی125
4ـ‌5ـ‌2 همراهی خداوند با محسنین126
4ـ‌5ـ‌3 دارای تقوا، ایمان و عمل صالح128
4ـ‌5ـ‌4 اهل انفاق و احسان129
4ـ‌5ـ‌5 انفاق در توانگری و تنگدستی، فروبردن خشم و چشم پوشی از خطای مردم130
4ـ‌5ـ‌6 دریافت کننده پاداش دنیوی و اخروی132
4ـ‌5ـ‌7 محبوب خدا شدن132
4ـ‌5ـ‌8 نزدیک بودن رحمت الهی به محسنین134
4ـ‌5ـ‌9 طلب مغفرت135
4ـ‌5ـ‌10 عدم مواخذه الهی135
4ـ‌5ـ‌11 دادن هدیه‌ای مناسب به زنان پس از طلاق136
4ـ 5ـ‌12 شرکت در جهاد137
4ـ‌5ـ‌3 1 پیروی آیین ابراهیم علیه السلام137
4ـ‌5ـ‌14 چنگ زننده به دستگیره محکم138
4ـ 5ـ 15 تصدیق رویا138
4ـ 5ـ16 نتیجه گیری139
4ـ‌6 آثارحسنه140
4ـ‌6ـ 1 دو چندان شدن آن و دریافت اجر عظیم140
4ـ‌6ـ‌2 پاداش دنیوی و اخروی141
4ـ‌6ـ‌3 جلب محبت و زدودن دشمنی141
4ـ‌6ـ 4 عدم فساد جویی در زمین142
4ـ 7 جزای حسنه و محسنین143
4ـ 7ـ 1 جزای دنیوی143

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

4ـ 7ـ‌1ـ‌1 لایق دریافت کتاب، علم و حکم143
4ـ 7ـ‌1ـ‌2 بخشیدن فرزندان به انبیا و هدایت ایشان145
4ـ 7 ـ 2 جزای اخروی146
4ـ7ـ‌2ـ‌1 هدایت و بشارت الهی146
4ـ 7ـ 2ـ‌2 قابلیت دریافت اعطای الهی147
4ـ 7ـ‌2ـ 3 امنیت در قیامت147
آیه ای دیگر در مورد امنیت در قیامت:148
4ـ‌7ـ‌2ـ‌4 دچار ذلت نشدن149
4ـ 7ـ 2ـ‌5 جاودانگی در بهشت150
4ـ‌7ـ‌2ـ‌6 یافتن در نزد پروردگار150
4ـ‌7ـ2ـ 7 سلام خدا بر آنان151
4ـ 7ـ 2ـ‌8 دارای أجر عظیم152
4ـ7ـ2ـ9 نتیجه گیری153
4ـ 8 مصادیق محسنین154
4ـ 8ـ 1 مقدمه154
4ـ 8ـ 2 اسوه های حسنه155
4ـ 8ـ 2ـ 1 پیامبر اسلام صلی الله علیم و آله و سلم155
4ـ 8ـ 2ـ 2 ابراهیم خلیل علیه السلام157
4ـ 8ـ 3 مصادیق محسنین158
4ـ 8ـ 3ـ 1حضرت نوح علیه السلام158
4ـ 8ـ 3ـ 2 حضرت ابراهیم علیه السلام159
4ـ 8ـ 3ـ 3 حضرت موسی و هارون علیهم السلام159
4ـ 8ـ 3ـ 4 حضرت الیاس علیه السلام160
4ـ 8ـ3ـ5 نتیجه گیری160
نتیجه گیری: ترسیم شبکه معنایی حسنه در قرآن کریم162
فهرست منابع168
فهرست جداول
جدول شمول معنایی حسنه (2ـ 1)صفحه 16جدول شمول معنایی جزا (2ـ 2) و صفح(2ـ 3)صفحه 16جدول معنای نسبی و اساسی (2ـ 4)صفحه 32جدول فهرست آیات مورد استفاده در فصل دوم (2ـ 5)صفحه 37جدول شبکه معنایی حسنه (4ـ 1)صفحه93جدول میدان معناشناسی مترادف های حسنه (4ـ 2)صفحه 107جدول میدان معناشناسی متضادهای حسنه(4ـ 3)صفحه108جدول آثار حسنه (4ـ 4)صفحه 143
فصل اول
کلیات پژوهش

1 ـ1 مقدمه
بدون شک تمام انسان ها در پی رسیدن به سعادت و خوشبختی هستند و در تمام مراحل زندگی سعی می‌کنند که هر لحظه به آن نزدیکتر گردند، البته برای رسیدن به سعادت و خوشبختی راهی جز کسب مکارم و فضائل و دوری از رذائل اخلاقی وجود ندارد، زیرا که انبیای عظام و اولیای کرام علیه السلام همگی در این مسیر ره پیموده و طالبان حقیقت را نیز به طریق دعوت نموده‌اند.
پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود می‌فرمایند: «إنی بعثت بمکارم الأخلاق و محاسنها»1. من از طرف پروردگار برانگیخته شدم تا مکارم اخلاق را به کمال رسانده و تمام کنم. حضرت علی علیه السلام نیز بر اهمیت تهذیب نفس تاکید فرموده و رعایت آن را مایه خوشبختی انسان دانسته و فرموده اند: «به فرض که به بهشت و ثواب و بیمی از دوزخ و عقاب نداشتیم باز شایسته آن بود که ما در پی مکارم اخلاق باشیم، زیرا خوشبختی و سعادت را از این طریق می‌توان بدست آورد.»
نتیجه آن که مهم ترین مساله ای که فراوان مورد توجه آیین مقدس اسلام قرار گرفته و در رسیدن به کمالات و فضایل انسانی نقش اساسی دارد مساله تزکیه نفس و پرورش روح است که به عنوان یک امر حیاتی و ضروری مطرح است.
انسان، یگانه موجودی است که به لحاظ قابلیت ها و موقعیت ممتازی که دارد، مورد تکریم و عنایت خاص خداوندی، واقع شده است: ﴿وَ لَقَدْ کَرَّمْنا بَنی‏ آدَمَ﴾2 و بر بسیاری ‌آفریده‌ها برتری یافته است: ﴿وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى‏ کَثیرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضیلاً﴾3 از این رو، رسالتی بس سنگین و مسؤلیتی بس والا بر دوش دارد زیرا او، هم نسبت به آفریدگار عالم، مکلف است و به پاس نعمات بی شمار او، وظایفی دارد و هم در عرصه زندگی اجتماعی، ناگریز از تعاون و تعامل چند سویه با همنوعان خویش است.
اکنون که بشر، ناگزیر از بروز اعمال و رفتار است، شایسته است که بهترین نوع عمل را انجام دهد؛ چرا که خداوند عالمیان، انسان را با برترین عمل‌ها می‌آزماید: ﴿لِنَبْلُوَهُمْ أَیُّهُمْ أَحْسَنُ عَمَلاً﴾4 و تنها بهترین‌ها را می‌پذیرد: ﴿نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا﴾5. عمل و رفتار آدمی که در عرصه فردی و اجتماعی، صورت می‌گیرد، هرگاه بر طبق موازین الهی و ضوابط سالم بشری صورت پذیرد، در قاموس ادیان الهی و فرهنگ قرآنی، با عناوینی مانند: «صالح»، «حسن»، «حق»، «خیر»، و مانند آن، توصیف می‌گردد و هرگاه عمل وی، برخلاف سنت الهی و ناموس خلقت بروز کند، با نام‌هایی چون «سییء»، «باطل»، «منکر»، «خطا»، «شر» و مانند آن .
اخلاق اسلامی چیزی غیر از حفظ حریم دل نیست و اهمیت و ارزش آن به قدری زیاد است که شرط قبولی تمام اعمال آن است که با ایمان وعقیده صحیح پدید آمده باشند. به هر حال، عمل صالح باید با ایمان همراه باشد؛ به عبارت دیگر حسن فاعلی شرط صحت و قبولی حسن فعلی است. عملی نیک شمرده می‌شود که با انگیزه پاک و خیر خواهانه صادر شده باشد، اما اهمیت اخلاق به قدری زیاد است که ارزش و ثواب آن مشروط به درستی عقیده نیست. مخالفت با هوای نفس یک ارزش بالای اخلاقی است و به قدری مهم است که حتی اگر از جانب افراد غیر مسلمان نیز صادر شود باز ارزش و ثواب خواهد داشت. چه بسیارند افرادی که تنها به سبب مخالفت با خواسته‌های نفسانی مسلمان شده‌اند؛ یعنی عمل اخلاقی آن‌ها بهترین ثواب و کمال دنیوی را برای آنان به ارمغان آورده است.
در مباحث اخلاقی نیز ضرورت دارد ابتدا خود وآن چه به سود و زیان، اسباب سعادت و شقاوت و نجات وهلاکت ماست بشناسیم و پس از به نتیجه رسیدن فکر و اندیشه، به آن عمل کنیم.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و سلم از خدای تعالی نقل می‌کند که فرمود: هرگاه مطلع شوم بر دل انسانی و بدانم که او بندگی مرا دوست دارد و در این بندگی ثابت و راسخ قدم است، من خودم متکفل کارهای او شده، سیاست و ادب کردن او را به عهده می‌گیرم.
هیچ چیزی بهتر از آن نیست که خداوند خودش تادیب و تربیت یک انسان را به عهده بگیرد. پیابر اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که انسان کامل بود، ادب شده خداوند است و هر کس بخواهد تحت تربیت مستقیم الهی قرار گیرد باید در دل خود اخلاص و عبادت خالصانه داشته و به دنبال تحصیل رضای خداوند باشد، تا به بهترین راه و روش تربیت دست یابد.
و از آن جایی که روش این پژوهش در تبیین مفهوم حسنه، شیوه معناشناسی است و «معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. به طور کلی، هر علمی که انسان با آن سر و کار دارد، به نحوی با معناشناسی مرتبط است.6 نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.7 معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد.8
1ـ 2 تاریخچه معناشناسی
از ظهور معناشناسی به مثابه یک علم کمتر از یک نیم قرن می‌گذرد. این پدیده جزئی از روند گسترده موسوم به چرخش زبانی یا نقطه عطف زبانی در معرفت نظری در مغرب زمین است. از نیمه دوم قرن بیستم، توجه به زبان رفته رفته به کانون تاملات نظری تبدیل گردید. هم در سنت فلسفه قاره‌ای و هم در سنت فلسفه تحلیل و اخیرا در فضای فلسفه آمریکایی، والبته در هر کدام به اسلوبی خاص، این توجه نمایان است. روندی که بعدها تحول عظیم زبانی نام گرفت دامنه بسیار گسترده‌ای داشت که تقریبا تمام حوزه‌های معرفت نظری را به نحوی متاثر کرد. فروکاستن فلسفه از اساس به تحلیل زبان را می‌توان جلوه‌ای از تب زبان‌گرایی در مراحل نخستین ظهور آن برشمرد. با بلوغ بیشتر و تدریجی این گرایش، زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی و معناشناسی به منزله رشته‌های معرفتی متمایز ظهور کردند. تا کنون اتفاق نظر در باب حدود دقیق هر کدام از این رشته‌ها و رابطه آن‌ها با یکدیگر میان متخصصان حاصل نشده و پاره‌ای از مسایل آن‌ها کم و بیش هنوز متداخل‌اند، اما چارچوب کلی این رشته‌ها، هر کدام به مثابه یک علم نوظهور، تقریبا مشخص شده است.9
1ـ 3 تبیین مساله پژوهشی
مفهوم حسنه با توجه به پر بسامد بودن آن در قرآن کریم و نیز روابط مختلف معنایی با مفاهیم دیگر، از مفاهیم کانونی قرآن به شمار می‌آید و مطالعه جامع معنا‌شناختی آن به شناخت و تحلیل روابط معنایی گسترده‌ای در قرآن یاری می‌رساند.
با بررسی آیات قرآن کریم دیده می‌شود که مفهوم حسنه، مفاهیمی چون خیر، عمل صالح، بر، احسان، معروف، طیب را در برگرفته است، و در روابط تضاد، حوزه وسیعی از مفاهیم هم‌چون خطیئه، جناح، ذنب، إثم، فسق، فجور، فحشا، منکر با نقطه کانونی سیئه و سوء قراردارند که بررسی این میادین می‌تواند ما را به نظام اخلاقی ـ قرآنی مفهوم حسنه برساند و جایگاه آن را در قرآن کریم نمایان سازد. ‌
وقتی مطالعات قرآنی بر اساس روش معناشناسی باشد روابط هم‌نشینی و جانشینی از اهمیت خاصی برخوردار می‌شود. بررسی این روابط می‌تواند مفهوم حسنه را در تقسیماتی منظم قرار دهد که به فهم مخاطب کمک شایانی می‌کند.
تبیین مفهوم حسنه با در نظرگرفتن هم‌نشین‌های آن از قبیل: (صلاه، کافر، ظالم، سیئه، صبر، تقوا ، عمل صالح، انفاق، قرض، افعال [قرف، وهب، و.. ] و…) اهدافی است که این پژوهش آن را دنبال می‌کند.
در روابط جانشینی نیز، آیات مرتبط با هم، مثل جانشینی رزق حسن با رزق کریم، جانشینی اجر محسنین با اجر مؤمنین و مصلحین و… ، دسته بندی و مورد مداقه قرار می‌گیرد.
در روش معنا‌شناسی، برای ترسیم شبکه معنایی مفهوم حسنه، لازم می‌آید مؤلفه‌های معنایی این واژه «انفعالات حسنه، آثارحسنه، قانونمندی‌های حسنه، ویژگی‌های محسنین، جزای محسنین، مصادیق محسنین » مورد بررسی قرارگیرند.
از آن جا که مطالعات معناشناسی از کارآمدترین روش‌های فهم معنا در قرآن به شمار می‌آید ـ زیرا بر اساس این روش، کلیات، جزئیات و روابط درون متنی یک مفهوم به صورت نظام مند و سیستماتیک دانسته می‌شود ـ در این نوشتار، معنا‌شناسی ابزاری برای استخراج مفهوم قرآنی حسنه قرار داده شده است.
1ـ 4 سابقه پژوهش
مفهوم حسنه در قرآن کریم موضوعی است که علی‌رغم اهمیت آن، نگارشی درخور در مورد آن صورت نگرفته است.
بیشتر موضوعات مرتبط با مفهوم حسنه، مباحث تفسیری است، حول محور آیات حسنه که درکتب تفسیری متقدمین و متأخرین (شیعه و سنی) و کتب وجوه و نظائر، ارائه شده است. در مورد دیگر مفاهیم اخلاقی قرآن، از قبیل عمل صا‌لح، توبه، صبر، خیر و… کتب مستقل فراوانی یافت می‌شود ولی با توجه به کلی بودن مفهوم حسنه و بسط و ضیق داشتن حدود آن، کتاب مستقلی در رابطه با آن یافت نشد.
در بیشترکتب اخلاقی در خلال بحث فضایل و رذایل، بخشی از مطالب به حسنات و سیئات اختصاص یافته، که همان مباحث تفسیری ذیل آیات مرتبط با آن است. از جمله کتبی که به خوبی به موضوع حسنه پرداخته است:
ـ «ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها (تقابل در قرآن)»، مژگان سرشار.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

ـ «عمل در قرآن»، رضا وطن دوست.
ـ «خیر و برکت از نگاه قرآن و حدیث»، محمد محمدی ری شهری.
ـ «مکارم الأخلاق فی القرآن الکریم»، یحیی معلمی.
ـ «فرهنگ جاودان ا‌لمیزان»، علی تاجدینی، که برگرفته از تفسیرگران سنگ المیزان است.
و از آن جا که در این تحقیق مفهوم حسنه با روش معناشنا‌سی بررسی شده است، در کتاب «ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی ـ دینی در قرآن» اثر ایزتسو، در بخش خوب و بد، قسمتی از مطالب، به زیبایی به بررسی معناشناسانه حسنه و سیئه پرداخته است.
از جمله پایان نامه هایی که در این زمینه نگاشته شده است می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
ـ معناشناسی زیبایی در قرآن؛ مهدی مطیع
ـ معناشناسی عقل در قرآن؛ سعیدکرمانی
ـ معناشناسی قلب در قرآن؛ ام سلمه نعیم امینی
ـ شبکه معنایی قول در قرآن کریم؛ اعظم ا‌لسادات حسینی
ـ معناشناسی عبد و بررسی تطبیقی آن با مفهوم انسان کامل؛ تکتم زنجانی فر
ـ حوزه های معنایی صراط در بیان قرآن کریم؛ مهدی شهیدی
بنابراین در مورد موضوع پیشنهادی این پایان نامه، نگارش مستقلی انجام نگرفته است و سعی این پژوهش در این است که مفهوم حسنه به طور گسترده و با روش معناشناختی تبیین شود .
1ـ 5 علت انتخاب موضوع
قرآن کریم که رسالت هدایت کاروان بشری را بر عهده دارد، برای تثبیت مقام والای آدمی و بروز شایستگی ها، همگان را به اعمال و رفتار پسندیده که در تعالی و بالندگی انسان تأثیر بسزا دارد، توصیه نموده است و از رفتارهای نکوهیده که سقوط آدمی را از اوج عزت به حضیض ذلت، سبب می‌شود، نهی فرموده است : ﴿إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إیتاءِ ذِی الْقُرْبى‏ وَ یَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ﴾10 و بدون شک تمام ا‌نسان‌ها در پی رسیدن به سعادت و خوشبختی هستند و در تمام مراحل زندگی سعی می‌کنند که هر لحظه به آن نزدیکترگردند، البته برای رسیدن به سعادت و خوشبختی راهی جز کسب مکارم و فضائل و دوری از رذائل اخلاقی وجود ندارد زیرا که انبیای عظام و اولیای کرام علیهم السلام همگی در این مسیر ره‌پیموده و طالبان حقیقت را نیز در این طریق دعوت نموده اند. پیامبراکرم صلی الله علیه و آله و سلم درباره فلسفه بعثت خود می‌فرمایند: «إنی بعثت لاُتمم مکارم الأخلاق»‌. لذا این امر اهمیت بررسی مفاهیم اخلاقی ـ قرآنی از جمله «مفهوم حسنه» را می‌نمایاند.
1ـ 6 اهداف پژوهش
از اهداف این پژوهش اثبات این مساله است که مفهوم حسنه یکی از مفاهیم کانونی قرآنی به شمار می‌آید و با مفاهیم دیگر روابط مختلف معنایی دارد که با شناخت آن می‌توان به فهم جدیدی از قرآن رسید و یکی دیگر از لایه‌های باطنی آن را آشکارنمود.
1ـ 7 سوال اصلی پژوهش
1. حسنه در نظام معنایی قرآن چه مفهومی دارد؟
1ـ 7ـ1 سوالات فرعی پژوهش
2. مفهوم کانونی حسنه در قرآن چیست؟
3. با کدام روش معناشناسی می‌توان به نظام معنایی حسنه رسید؟
4. نسبت معنای حسنه در قرآن با معنای آن در لغت و فرهنگ چیست؟
1ـ8 فرضیه های پژوهش
1. قرآن در نظام معنایی خویش به مفهوم حسنه معنایی تازه می‌بخشد.
2. با استفاده از روش‌های معناشناسی مکتب بن و روابط بینامتنی می‌توان به نظام معنایی حسنه در قرآن راه یافت.
3. شبکه معنایی حسنه در قرآن قابل ترسیم است.
1ـ 9روش تحقیق و مراحل آن
این رساله به منظور دستیابی به شبکه معنایی واژه «حسنه» از روش توصیفی استفاده کرده است.
پایان نامه موجود با در نظر گرفتن واژه «حسنه» و برخی از مشتقات آن در قرآن کریم، سعی درتبیین این مفهوم دارد. به همین جهت ابتدا معنای لغوی و اصطلاحی این واژه را مورد بررسی قرار داده و سپس به استخراج ابعاد متفاوت آن با توجه به آیات کریمه قرآن پرداخته و در پی آن بوده است که ویژگی‌ها، جزا، آثار، انفعالات، مصادیق، قانونمندی‌ها و مفاهیم جانشین و هم‌نشین «حسنه» را براساس آیات ارائه دهد.
این پژوهش در تبیین آیات مورد نظر از دیدگاه‌های مفسرین بهره جسته و اندیشه‌های معناشناسی را نیز مورد استفاده قرار داده است.
روش گردآوری اطلاعات در این نگارش به صورت اسنادی کتابخانه‌ای است.
1ـ 10 کلید واژگان
1 ـ قرآن
2ـ حسنه
3ـ معناشناسی
4ـ جزا
5ـ نیکویی

فصل دوم:
روش شناسی

2ـ 1 مقدمه
زبان نظامی از نشانه های قراردادی است که تمام حوزه های ساختاری آن، از نظام واجی گرفته تا نظام واژگانی، نحوی و غیره، برای انتقال معنا پدید آمده‌اند و مهم ترین نقش زبان انتقال معناست.11

زبان شناسی دارای حوزه‌های وسیعی است که یکی از آن ها حوزه لفظ و دیگری حوزه محتوا و معنا است. هر قطعه‌ای از حوزه لفظ، با برش قرینه‌ای از حوزه معنا ارتباط می‌یابد12. در حوزه لفظ، زبان شناسی با صورت و شکل ساختاری کلمات و عناصر زبانی و در حوزه محتوا با معنای الفاظ بسیط و در حالت ترکیبی آن ها سر وکار دارد؛ این حوزه از زبان شناسی را «معناشناسی» خوانند که با عبارات «بررسی معنا»، «دانشی که به بررسی معنا می پردازد» و «شاخه ای از دانش زبان شناسی که به نظریه معنا می‌پردازد» توصیف شده است13.
از روش‌های نوین تحقیق و پژوهش در قرآن کریم، معناشناسی واژه‌های قرآنی است. در این نگرش، پس از انتخاب کلمات کلیدی، برای رسیدن به شبکه معنایی، میدان های معناشناسی هر واژه، به همراه ارتباط سیستمی میان آن ها بررسی شده تا برخی از لایه های معنایی آیات ظاهر گردد.
روش این پژوهش در تبیین مفهوم «حسنه»، شیوه معناشناسی است و از میان شاخه های مختلف این علم، معناشناسی زبان را دنبال می کند. از این رو، این گفتار از پایان نامه، به بیان مختصری از علم معناشناسی، شاخه‌های مختلف آن و روابطی از قبیل شمول معنایی، جانشینی، هم نشینی و سیاق می‌پردازد که راهکارهایی مؤثر در استخراج معنای متن هستند. هم چنین تعریف از معنای حوزه، میدان و شبکه معنایی ارائه می نماید که در یک دید کلی، معرف جایگاه یک واژه و ارتباط آن با سایر معانی و واژگان است.
2ـ 2 سیر تاریخی معناشناسی
نقطه آغازین کاربرد اصطلاح معناشناسی، به لحاط زمانی، فاصله‌ای بس طولانی با اولین رگه های مطالعاتی در این زمینه دارد.گرچه کاربرد این اصطلاح قدمتی صد و چند ساله دارد اما مطالعات معناشناسی تحت عناوین مختلفی چون «شناخت»، «معرفت»، «آگاهی»، «هستی شناسی»، «پدیدارشناسی» و… ریشه در قرون و اعصار کهن دوانده است.
از دیرباز فلاسفه، منطقیون و زبان شناسان به مطالعه معنا توجه داشته اند؛ ولی اولین رگه های جست و جوی معنا را در آرای سقراط (470ـ399 ق.م) می‌توان یافت. در گذر تاریخ، نظریات این فیلسوف بزرگ یونانی، پیش زمینه ای شد برای آن چه امروز تحت عنوان علم معناشناسی مطرح است.14 اما اولین کاربرد اصطلاح «semantic» به صد و چند سال پیش می رسد. مرور اجمالی بر تاریخچه معناشناسی نشان می‌دهد این اصطلاح از واژه های نو افزوده به زبان انگلیسی است و نخستین بار در سال 1894 در مقاله ای با عنوان «معانی منعکسه: نکته ای در معناشناسی» که به انجمن زبان شناسان امریکا ارائه شد، مطرح گردید.15
2ـ 3 چیستی «معنا»16 و «معناشناسی»17
«معناشناسی» اصطلاحی فنی است که به مطالعه «معنا» می‌پردازد. معنا پدیده‌ای است که علوم مختلف انسانی را به خود مشغول داشته است. تاریخ، روان شناسی، قوم شناسی، جامعه شناسی و علوم دیگر هر یک به نحوی با مساله معنا و مطالعه آن در ارتباط هستند. به طور کلی، هر علمی که انسان با آن سر و کار دارد، به نحوی با معناشناسی مرتبط است.18 در سال های اخیر زبان شناسان توجه خود را به مطالعه همزمانی زبان معطوف کرده‌اند. البته می‌توان در این مورد ایراد گرفت که مطالعه همزمانی به طور منطقی باید در دنباله مطالعه درزمانی قرار بگیرد زیرا نمی‌توان تغییرات یک زبان را قبل از تعیین شکل قدیمی تر آن، یعنی زمانی که تحولات در طول آن صورت گرفته است، توصیف کرد. بدین ترتیب در معناشناسی نیز تا زمانی که «معنا» دقیقا توصیف نشده است نمی‌توان به مطالعه تغییرات معنایی پرداخت.
معنا، جریانی جهت دار است و قائل شدن معنا برای چیزی، در نظر گرفتن جهتی برای آن است.19 آن چه در معناشناسی، معنا نامیده می شود، مصداقی است که در جهان خارج وجود دارد و یا مفهومی است که برحسب مصداق ها، به صورت نوعی تصور در ذهن سخن گویان زبان انباشته شده است‌.20 نظریه های معناشناسی، متن یا کلام را مجموعه ای معنادار می‌دانند که می‌توان به مطالعه و درک آن پرداخت. راه پیشنهادی معناشناسی برای دستیابی به چنین مجموعه های معناداری، در نظر گرفتن ابعاد یا سطوح گوناگون برای متن است.21 معناشناسی در تجزیه و تحلیل کلام، متن را مجموعه ای منسجم و معنادار می‌داند و به مطالعه و بررسی تمام وقایعی که در ژرف ساخت نشانه های فهم معنا و یا در بین آن ها وجود دارد می‌پردازد. بنابراین تحلیل معناشناختی بر این اصل استوار است که متن، محل شکل گیری فرآیند معنایی است. به زبان دیگر، معناشناسی مطالعه علمی معنا است و به توصیف پدیده های زبانی در چارچوب یک نظام بدون هر پیش انگاری می‌پردازد.22
بنابراین اگر نشانه شناسی،23 دانش درک معنا و کاربردشناسی،24 مطالعه معنا با توجه به گوینده و شنونده باشد، معناشناسی مطالعه انتقال معنا از طریق زبان و مستقل از گوینده و شنونده است‌.25
2ـ 3ـ 1 کارکرد و هدف معناشناسی
معناشناسی در خدمت تجزیه و تحلیل گفتمان و کلیدی برای گشایش درهای متن یا کلام است. این علم ابتدا به برش و تقطیع کلامی متن می‌پردازد و پس از بررسی معناشناختی این قطعات، اتصال آن ها به یکدیگر برای دستیابی به کل معنایی را آغاز می‌کند. ویژگی این روش برخورداری از دقت ویژه در تحلیل متن است؛ چرا که مطالعه خود را به پیکره کلامی محدودی معطوف می‌کند تا بتواند بررسی موشکافانه ای انجام دهد. هدف معناشناسی، روشمند کردن مطالعه و بررسی متن یا کلام است، یعنی این علم در پی معرفی راه هایی است که با آن بتوان هر نوع متن یا سخن، اعم از کلامی یا غیره کلامی را معرفی کرد.26 معناشناسی عهده دار مطالعه روابط میان نشانه ها از یک طرف و مظاهر ذهنی آن ها از طرف دیگر است27، و علاوه بر نشانه ها، به بررسی مجموعه های معنادار که در برگیرنده نشانه های گوناگون هستند می‌پردازد؛ در نتیجه متن و کلام به عنوان مجموعه های معنادار اهمیت می‌یابد. از دیدگاه معناشناسی، هر آن چه دریافتنی و درک شدنی باشد متن است. متن مجموعه داده ها و پدیده هایی است که قابلیت تجزیه و تحلیل شدن دارند، اما کلام، فعالیت یا عملیاتی است گفتمانی، که به تولید گفته منجر می‌شود28.
علی رغم توجه معناشناسی به بررسی رمزها و نظام آن ها، حتی خارج از چارچوب زبان، تأکید معناشناسی در میان نظام رمزها بر زبان است. به طور یقین، فعالیت کلامی دارای معنای کاملی است و تنها از واژگان شکل نیافته است؛ بلکه پدیده های کلامی جمله هایی هستند که نشانه های آن ها به مکث یا وقف یا امثال آن مشخص می شود. اگر این مسلم باشد، پس معناشناسی متکی بر واژه ها نیست، زیرا کلمات، تنها واحدهایی هستند که سخن گویان، کلامشان را از آن می‌سازند نمی‌توان هر یک از آن ها را پدیده کلامی مستقل و قائم به ذات محسوب نمود‌.29
اگر بتوان برای گفتمان، معنای ابتدایی و ثانوی قائل شد، معناشناسی در جست و جوی معنای ابتدایی و شناساندن آن است. از این دیدگاه، کلام مجموعه منسجمی است که معناشناس، کشف انسجام و بررسی آن را به عهده دارد. چنین کشفی ممکن نیست مگر آن که وی، توجه خود را بر مطالعه فرآیندی متمرکز کند که در آن، حیات یا موجودیت کلام رقم می‌خورد؛ این فرآیند همان عمل گفتمان است. اعتقاد به عامل گفتمان به عنوان مرجع معنایی، یعنی اعتقاد به وجودی زنده و حساس که در فرآیند گفتمان، تحت تأثیر زیبایی، هیجان، دانسته ها و حضور دیگران، به فعالیت گفتمانی می‌پردازد، در معنا شناسی دیده می‌شود .30
بنابراین معناشناسی، کار کشف ساز و کار های معنا را با مطالعه ای علمی به عهده دارد؛ معنایی که در پس لایه های متن ذخیره شده و هر چه متن پیچیده تر، ادبی تر، چندلایه ای تر و در صدد انتقال معانی بیشتر با حجم زبانی کم تر باشد، کار معناشناسی به همان میزان سخت تر و پرهیجان تر می شود و نیاز به قواعد منظم و قانون های منسجم بیشتر رخ می‌نماید .31
قرآن کریم در عین برخورداری از پیوستگی معنایی (احکام) ظاهری مشروح و به نظر غیر پیوسته (تفصیل) دارد؛ بدان معنا که جنبه های مختلف یک مسأله در جایگاه های متفاوت بیان می‌دارد. بنابراین برای دستیابی به مفهوم دقیق یک موضوع از دیدگاه قرآن کریم، نیازمندی نگاهی جامع به این کتاب شریف است تا جایی از مسأله مغفول نماند.32 معناشناسی به عنوان ابزاری برای مطالعه علمی معنا، به توصیف پدیده های زبانی در چاچوب یک نظام می‌پردازد 33 و به تمامی عوامل مؤثر در استنباط معنای صحیح توجه می‌نماید.34
2ـ 3ـ 2 شاخه های معناشناسی
معناشناسی با علوم مختلفی از جمله ریاضی، زبان شناسی، فلسفه و منطق ارتباط دارد. از این رو هر علم، از دیدگاهی به معناشناسی می‌نگرد و به همین سبب روش های مختلفی در مطالعه معنا ایجاد شده است که این بخش متکلف بیان آن است:
2ـ 3ـ 2ـ 1 معناشناسی فلسفی:35
شاخه‌ای از مطالعات فلسفی است که نسبت به معناشناسی منطقی و زبانی از قدمتی بسیار طولانی برخوردار است و حتی به قرن 4 ق.م و آراء و افکار فلسفی سقراط و افلاطون درباره معنا در رساله های سوفیست، کراتیلوس و لاخس باز می گردد. سیر تاریخی مطالعات زبان شناسی نشان می‌دهد که بررسی های فلسفی در این زمینه، در راستای شناخت جهان و کشف ارتباط موجود میان زبان و جهان است و به ماهیت دلالت و چگونگی درک معنا باز می‌گردد .36
2ـ 3ـ 2ـ 2 معناشناسی منطقی:37

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید